sie
4
2009
Autor:
Joanna Wojciechowska

2292Wiele rzeczy ma naturę pojęć niedefiniowalnych, bądź charakteryzuje je mnogość opisów w zależności od ujęcia ich w granicach wyznaczanych przez konkretną gałąź nauki. Przykładowo uznać można, że pojęcie życia z punktu widzenia biologii molekularnej, a zwłaszcza po lekturze podręcznika autorstwa T. A. Browna „Genomy”, jest realizacją programu genomu poprzez ekspresję genów z wykorzystaniem hierarchicznie podporządkowanej maszynerii organizmu. Poznanie biologii systemów, czyli poznanie szlaków anabolizmu i katabolizmu w organizmie stanowiącym termodynamiczny układ otwarty, zależny od przepływu energii i obiegu materii, umożliwia przewidywanie postępu ewolucyjnego. Jest to możliwe dzięki metodom badawczym pozwalającym śledzić organizację genomów oraz dostarczającym informacje o ich funkcjonowaniu. Zagadnienia te wyczerpująco i interesująco wyjaśnia autor podręcznika „Genomy”.

 

Bezkolizyjne zestawienie narracji w czasie przeszłym i teraźniejszym potęguje wrażenie istotności zagadnień i potrzeby kontynuowania, szczególnie badań interdyscyplinarnych. Podręcznik aktualizuje informacje sprzed kilku lat, np. podaje, że podważono teorię dotyczącą uniwersalności kodu genetycznego, co związane jest z kodonem 5′-UGA-3, który do niedawna identyfikowany był jedynie jako kodon terminacyjny, a dziś już wiadomo, że w ludzkich mitochondriach pełni rolę kodonu tryptofanu. Podręcznik wskazuje na powiązanie genomu i proteomu, przypominające sprzężenie zwrotne – genom jest prekursorem proteomu, a elementy proteomu katalizują ekspresję genomu.

 

Inżynieria genetyczna to skomplikowane narzędzie genomiki, umożliwiające interpretację konstrukcji genomu dla ostatecznej syntezy proteomu, które to następstwa warunkują etapy ontogenezy organizmu. Analityczne, a zarazem przystępne przedstawienie tematów, wnikliwe opisy, ułatwiają czytelnikowi zachowanie ciągłości toku myślowego i systematyczną percepcję poszczególnych etapów złożonych procesów.

 

Autor umożliwia zapoznawanie się z nieprzypadkowo następującymi po sobie rozdziałami, przechodzi „od ogółu do szczegółu”, dzięki temu czytelnik podąża naprzód jakby za wskazaniem niewidzialnej ręki narratora. Podręcznik skonstruowany jest tak, że informacje z poszczególnych rozdziałów zachodzą na siebie, budząc skojarzenie z kontigami składanymi z klonów sekwencjonowanego DNA. To obszerny tom, ale nie zawiera on powielanych treści, a ewentualny zarzut co do niegospodarności papierem natychmiast należy odeprzeć, wskazując na celowy, przejrzysty układ podręcznika.

 

Autor stawia pytania i zanim wskaże rozwiązanie, odwołuje się do ewoluującej na przestrzeni lat wiedzy. Udowadnia, że żaden problem w biologii molekularnej nie jest przekleństwem, ale źródłem determinacji, której zawdzięcza się rozwój metod badawczych, w równym stopniu służących uzyskaniu odpowiedzi, co stanowiących nowe źródło pytań.

 

W podręczniku jednym z wiodących pozostaje zagadnienie metabolomu, którego obserwacja daje obraz przebiegu procesów na poziomie molekularnym, służącym do opisu genezy procesów chorobowych i innych niepożądanych zjawisk. Uwzględnienie wiedzy o powiązaniu aktywności genetycznej z biochemiczną w układ zamknięty, umożliwia ingerencję rozumianą jako zastosowanie metod inżynierii genetycznej w celu zaplanowanej zmiany metabolizmu, tak nieodzownej np. dla przemysłowego wykorzystania mikroorganizmów po uprzedniej zmianie ich właściwości. Informacje te również są bardzo cenne dla przemysłu farmaceutycznego, z przeznaczeniem dla skutecznego sterowania i niwelowania luk i nieprawidłowości metabolicznych, poprzez interwencję już na poziomie genu.

 

Podręcznik rozgranicza świat prokariotów i eukariotów, jednocześnie udowadnia wspólną dla nich konieczność ekspresji genów dla ciągłego odnawiania materii i energii, przedstawia je jako ich producentów, a jednocześnie jako zależnych konsumentów. Książka pełni rolę przewodnika, m.in. podaje definicje pojęć, przybliża mapowanie fizyczne i genetyczne, wyjaśnia działanie genomu i całego „zaplecza logistycznego”. Wreszcie przechodzi do formułowania ostatecznych wniosków na temat funkcjonowaniu genomów w odpowiedzi na czynniki egzogenne i endogenne, podkreśla plastyczność genomu warunkującą utrzymanie homeostazy jako efekt ewolucji, z czego wynika bogactwo form adaptacji i strategii życiowych organizmów.

 

Konieczność poznania genomu człowieka i innych eukariotów koresponduje z potrzebą poznania pochodzenia i zrozumienia miejsca człowieka w przyrodzie, której zaspokojeniu poświęcono kolejne rozdziały, dające wyobrażenie stopnia pokrewieństwa z prymitywnymi z ludzkiego punktu widzenia organizmami. Książka integruje cechy specjalistycznego podręcznika z funkcją światopoglądową i poznawczą. Skłania ku rozważaniom, dyskusjom filozoficznym, jednocześnie jako kompendium wiedzy, dyscyplinuje i egzekwuje wiedzę poprzez stawiane pytania. Podręcznik nie tylko naucza, ale i weryfikuje wcześniej zdobytą wiedzę i autor czyni to nie tylko w sposób bezpośredni, zamieszczając różnego typu pytania na końcu każdego rozdziału, ale i w sposób pośredni motywuje do powtórzenia wiadomości z wielu dyscyplin dla pełniejszego uzmysłowienia bieżących problemów badawczych.

 

Książka wyróżnia się bogatą szatą graficzną i porządkiem ułatwiającym samodzielną pracę z podręcznikiem, daje czytelnikowi poczucie wsparcia na pewnym gruncie, co procentuje zaufaniem nie tylko do autora, ale i wydawnictwa podejmującego się publikacji tej książki. Chociaż ilustracje, schematy i tabele zamieszczono na marginesach, ich rola z pewnością marginalną nie jest, zwłaszcza, że udostępnione wraz z rzetelnie podanym źródłem ich publikacji na płycie CD mogą zostać wykorzystane przez wykładowców. Podręcznik jest na tyle obszerny, że znajduje się w nim miejsce zarówno na perfekcjonizm, jak i niczym nieskrępowany luz. Spodoba się to perfekcjoniście i nonszalanckiemu czytelnikowi okazjonalnemu, a także propagatorowi filozofii kondensacji do formy instant, ponieważ gwarantuje oszczędność czasu marnowanego na poszukiwanie informacji w wielu innych źródłach. Autor kończy podręcznik wzbudzającym emocje zagadnieniem ewolucji, zaciekawiając sceptyków i prowokując zainteresowanych do śledzenia wyników dalszych badań. Badanie genomu pozwala poznać przyszłość gatunku, a także w dalszej perspektywie może poprawić jakość życia każdego człowieka. Genomika służy ochronie najistotniejszej wartości: życia i poznaniu prawdy o nim.